DE ENERGIE VAN DE OLIFANTENSTIER ONTMOETEN

Een paar weken geleden had ik het voorrecht om te werken met drie dynamische mensen: het leiderschapsteam van een non-profit die zich richt op een deel van het bedrijfsleven dat zich nu nog niet strategisch inzet voor de overgang naar een economie die minder van koolstof afhankelijk is. Als die sector in beweging komt, kan dat alles veranderen. Hun werk ligt gevoelig en staat soms flink in de schijnwerpers, dus we spraken af dat ik geen namen noem.

We begonnen de dag met de vraag welke uitkomsten het leiderschapsteam voor ogen had, gezien hoe groot en urgent hun agenda is[i]. We spraken drie brede uitkomsten af:

1) elkaar als leiderschapsteam leren kennen, en ontdekken hoe we ieders talenten en energie het best kunnen inzetten

2) de dynamiek in het team begrijpen en ‘wat voor veranderaars zijn wij?’

3) inzicht krijgen in onze volgende stappen, en in hoe we het werk in de wereld aanpakken voor de meeste impact

Met dat in gedachten verkenden we de focus voor een opstelling en vatten die samen in een intentiezin voor hun organisatie. Boeiende gesprekken brachten het terug tot een eenvoudige en diepe vraag: “wat is er echt nodig zodat onze organisatie werkelijk in dienst staat van deze planeet”. Een enorme vraag, maar ook een die uit het hart kwam en oprecht was, voelde ik.

Werken met opstellingen is als het verkennen van een driedimensionale kaart van een complex organisatielandschap. Voor dit team heeft de context veel lagen en loopt die door in bredere landschappen van media, samenleving, politiek, bedrijfsleven en spiritualiteit. Onze gesprekken hielpen ons om een deel van de grenzen van hun systeem in kaart te brengen. In systemisch werk met zoveel lagen kunnen patronen, dynamieken en verbindingen (of juist misverbindingen) in relaties zichtbaar worden. Het helpt als diagnostisch hulpmiddel om te zien waar het goed stroomt, en ook waar delen van het systeem aandacht nodig hebben, vaak om het vrij te maken voor de volgende stappen. Meer over dit proces van opstellingen lees je hier.

“Ik vond de opstellingensessie verhelderend en fascinerend. Ik heb nog nooit zoiets meegemaakt. Het voelt alsof de dag met jou het proces van storming, norming en performing zal versnellen, het proces dat groepen doorlopen op weg naar meer productiviteit. Ik kon mijn eigen rol scherper krijgen en mijn inzet richten op wat er nodig is”

We begonnen met het neerzetten van hun organisatie en de betrokken personen, met vloermarkeringen die het team intuïtief in de ruimte legde. Ze legden de markeringen zo in de kamer dat ze zo goed mogelijk weergaven hoe ze het op dat moment ervoeren[ii]. Mijn cliënten stapten in en uit verschillende posities, letterlijk staand op de vloermarkeringen, om te voelen hoe het is vanaf verschillende plekken. Ik nodig ze uit om al hun manieren van weten te gebruiken, de verhalen in hun hoofd te vergeten en te vertrouwen op de wijsheid van hun lichaam. We voegden meer lagen toe aan hun organisatiesysteem: hun doel, de individuele teamleden, een hulpbron voor hun organisatie (die niet benoemd werd), de buitenwereld, een specifieke spirituele hulpbron, en de kwaliteiten pijn en angst.

Ik wil een aantal punten uitlichten die uit ons werk naar voren kwamen:

Elkaar leren kennen als leiderschapsteam

• De bewegingen en relaties tussen de delen waren subtiel, soms wat vaag. Misschien te verwachten, want het is een pas opgerichte organisatie die nog in de fase van “forming” zit en strategisch plant.

• In schril contrast met de meeste van die subtiele bewegingen stond de krachtige aanwezigheid van diepe angst en woede over klimaatverandering, vooral belichaamd door een van de teamleden (daarover later meer).

• Taal en beeldspraak waren rijk. Terwijl de opstelling zich ontwikkelde, merkte een van de teamleden een “hoogfrequente energie” op die door de organisatie en haar delen stroomde. Die begon als een “tandheugelbeweging”, een beetje stroef en mechanisch, maar die toch de delen op één lijn bracht. Geleidelijk veranderde die in een “stroom van gesmolten metaal” die door hun organisatie liep. Systemisch voelde ik dat in hun team de wijsheid en de middelen aanwezig zijn om als leiderschapsteam te groeien en te rijpen, zodat de stroom van relaties, ideeën en energie vloeibaarder kan worden (een goede stroom is voor mij een belangrijke aanwijzing van een gezond functionerend systeem).

Dit zeiden mijn cliënten:

“Als vrij nieuwe organisatie met een ambitieuze missie wilden we ons zo goed mogelijk voorbereiden op de grote uitdagingen waarvan we wisten dat ze voor ons lagen. Door ons werk met Marcos leerden we elkaar als leiderschapsteam beter kennen, gingen we de dynamiek beter begrijpen, tussen ons en met het werk, en kregen we krachtige inzichten in wat onze beste volgende stappen zouden kunnen zijn. Daaronder hoe we onze individuele talenten en energie het meest effectief konden inzetten en hoe we als individuele leiders productief met onze verschillen konden werken”

De dynamiek begrijpen tussen het team en de emotie van het werk van mijn cliënt

Eén moment in de opstelling raakte me. Een van de teamleden werd zich bewust van zijn woede en pijn over wat er door klimaatverandering op onze planeet gebeurt. Hij was zichtbaar geraakt, de gevoelens stroomden door zijn lichaam in de opstelling. Ik nodigde hem uit om die emoties fysiek in de opstelling te laten vertegenwoordigen (met vloermarkeringen), omdat er veel energie in zat[iii]. Hij zakte bijna in elkaar onder de pijn en woede en hield ze dicht tegen zijn lichaam. We verkenden wat de systemische functie van pijn is, waar die in hun systeem rust, en met wie pijn en angst het sterkst verbonden zijn. Een van zijn collega’s daagde hem zachtjes uit: “Ik zou ook wel wat van die emotie willen, kun je het wat verdelen?”.

Het viel me op hoe het persoonlijke verhaal over het organisatieverhaal heen lag. Het teamlid dat de gevoelens eerst bij zich droeg, was heel open: als doorgewinterde campagnevoerder had hij vaak pijn en woede gevoeld. Beide emoties waren sterk aanwezig in zijn loopbaan en ook in zijn familie van herkomst. Hij had creatieve manieren geleerd om ermee te zijn en ze zelfs te benutten.

We verkenden de onbewuste kant van die gehechtheden. Zouden deze emoties bijvoorbeeld systemische ‘brandstof’ voor hun werk kunnen zijn als het hele team ze breder zou benutten?

“Door het opstellingenwerk dat we deden, maakten we op een realistische en gegronde manier contact met onze visie en missie. Ieder van ons ging de unieke bijdrage zien die we te leveren hebben, en we kregen een sterk gedeeld gevoel van hoe afstemming en samenspel tussen ons ons werk kracht kunnen geven, zodat we de impact bereiken die we zoeken”.

“Ik ben groter dan jij”: de schaduw die op de loer ligt voor veranderaars

Het doel van mijn cliënten is om invloed uit te oefenen op een deel van het bedrijfsleven dat monolithisch is, en daar echte verandering te brengen. Het is als oog in oog staan met de olifantenstier op de foto bij dit artikel. We verkenden: “Wat gebeurt er als we niet wegrennen, maar tegenover deze enorme kracht blijven staan?” In mijn ervaring met systemisch werk kunnen olifantachtige krachten veranderen in een hulpbron die geïntegreerd kan worden. En paradoxaal genoeg kan juist wat het bestaan van een systeem lijkt te bedreigen, weleens een homeopathisch middel in zich dragen.

Hoe kunnen we de enorme kracht van de ‘ander’ (de olifantenstier) onder ogen zien en het gesprek anders voeren?

Hier een interessante techniek: vraag een organisatie, of een individuele veranderaar die verandering zoekt: “voel je je groter dan, kleiner dan of gelijk aan datgene wat je wilt veranderen?” In het verhaal van mijn cliënt, een kleine organisatie die het opneemt tegen de macht van gevestigde zakelijke belangen, spitste ik systemisch mijn oren toen een van de teamleden zei dat ze een bepaalde vorm van op fossiele brandstof draaiende industrie wilden ‘wegvagen’. We stonden stil bij hoe juist de taal die we gebruiken onbewust kan ontmenselijken wat we willen veranderen. Hoe schadelijk die sector ook voor de planeet mag zijn, het is een complex web van duizenden mensen, met gezinnen, dierbaren en een bestaan. Wat gebeurt er als we het beeld van de gezichtsloze industrie vervangen door de gezichten van die mensen?

Ik sprak hierover met een vriend en veranderaar, Daniel Koerner, die twee benaderingen voorstelde. John Croft, de pionier van Dragon Dreaming, vertelt hoe we de krachten (individuele mensen) binnen een systeem die met ons zouden kunnen meevoelen, de mogelijke actieve of passieve bondgenoten, het zwijgen opleggen door de grote speler te ontmenselijken.

Daniel legde uit:

“In elk systeem van een grote speler vinden we een scala aan meningen, en met wat we doen kunnen we de kritische, progressieve krachten in het systeem versterken, of we kunnen ze monddood maken door het systeem te behandelen als één groot beest (of olifantenstier)”

Daniel herinnerde me ook aan het werk van Brené Brown, vooral haar boek ‘Rising Strong’, waarin ze vertelt over haar onderzoek naar wat zij ‘wholehearted’, veerkrachtige mensen in onze samenleving noemt. Volgens Brown is een van de grootste verschillen in hoe deze groep naar de wereld om zich heen kijkt, dat ze geloven dat mensen over het algemeen hun best doen. Brené Brown nodigt ons uit hetzelfde te doen… Door in gedachten te houden dat mensen hun best doen, of ze nu bij een ngo of bij een multinational werken, kunnen we ons beter verhouden tot de menselijkheid binnen die organisatie.

Een van de leidinggevenden in de organisatie van mijn cliënt zei:

“Dat we als groep directeuren van een nieuwe non-profit samen met Marcos
een dag van bezinning en opstellingen konden houden, gericht op het project waar we
aan begonnen zijn, was echt een voorrecht.
Dit is een luxe die je niet mag missen.
Het waardevolste inzicht dat ik uit die dag haalde, was hoe mijn eigen werk
dezelfde eigenschappen in zich droeg als die van de mensen die ons werk wil veranderen.
Uitdagend? Ja!
Onbetaalbaar? Zeker.

Een paar systemische conclusies voor veranderaars

Bert Hellinger, de pionier van het bijzondere werk dat opstellingen heet, sprak over drie krachten die systemen bij elkaar houden: het persoonlijke geweten, het collectieve geweten en de geest. Die laatste is de evolutionaire kracht voorbij goed en slecht, voorbij slachtoffer en dader, die in dienst staat van het hele ecosysteem.

• Als je iets wilt veranderen, vooral als het je na aan het hart ligt, zou ik zeggen: begrijp het eerst, ontmoet het en bekijk het met onbevangen ogen, niet zoals je zou willen dat het is. Als we alle aspecten van een systeem in hun context zien, en erkennen dat organisaties laag op laag waarden en manieren van kijken naar de wereld opbouwen, dan heeft elk aspect zijn plek, zijn geschiedenis, zijn doel en een onvervreemdbaar recht om erbij te horen.

• Als ik me als veranderaar groter of kleiner voel dan datgene wat ik wil veranderen, neem ik eerder een zwart-witpositie in van winnen of verliezen. En als ik dat doe, houd ik ook eerder onbehulpzame systemische patronen in stand, zoals de tegenstelling tussen slachtoffer en dader.

• Sterke krachten in een systeem kunnen delen van onszelf spiegelen die we nog niet helemaal hebben geïntegreerd. Sta je de volgende keer tegenover een olifantenstier, wees dan nieuwsgierig naar jezelf en vraag: is er een stukje van mezelf waar ik moeilijk mee kan leven, en dat ik op de ander projecteer? En zo ja, wat wordt er mogelijk als ik dat deel van mezelf echt probeer te omarmen?

• Probeer dit eens bij je volgende lastige gesprek met iemand die je wilt veranderen: voer het gesprek als gelijke, met iemand die net zoveel recht heeft om erbij te horen als jij. Misschien merk je dat het mogelijk is om de ‘ander’ te ontmoeten en te zien vanuit de wijsheid van de geest.

Een paar vragen voor jou in je eigen wereld van verandering

Wat vind jij lastig als veranderaar? Wat voelt verwarrend of zit vast? Wat zou er mogelijk worden als het meer zou stromen? Wekken deze vragen je interesse, dan ga ik graag met je in gesprek om werk op maat te maken voor jou of je organisatie.

“We waardeerden vooral Marcos’ gevoel voor ons werk en het diepe respect dat hij ieder van ons als mens toonde. Hij vond een mooie balans tussen ons uitdagen en ons steunen, en tussen structuur bieden en ruimte geven aan wat er wil ontstaan. Het was echt een voorrecht om deze tijd samen te hebben, en we komen zeker bij Marcos terug voor ondersteuning op onze verdere weg.”